เมื่อวันที่ 23-24 เมษายน 2569 ผู้นำสหภาพยุโรปได้เข้าร่วมการประชุมผู้นำสหภาพยุโรปอย่างไม่เป็นทางการ (Informal European Council) ณ สาธารณรัฐไซปรัส โดยที่ประชุมได้หารือเกี่ยวกับความท้าทายด้านภูมิรัฐศาสตร์และแนวทางการดำเนินการของสหภาพยุโรปต่อสถานการณ์ดังกล่าว ซึ่งหนึ่งในประเด็นสำคัญคือ กลไกป้องกันร่วมของสหภาพยุโรป (Mutual Defence Clause) ตามมาตรา 42 (7) แห่งสนธิสัญญาว่าด้วยสหภาพยุโรป (Treaty on European Union: TEU)

การหารือในประเด็นดังกล่าวมุ่งเน้นไปที่แนวทางการนำมาตรา 42 (7) ไปใช้ในทางปฏิบัติ โดยเฉพาะขั้นตอนการเรียกใช้กลไกรูปแบบความช่วยเหลือ และการประสานงานระหว่างรัฐสมาชิก อย่างไรก็ดี ที่ประชุมยังมิได้บรรลุข้อตกลงเป็นกลไกปฏิบัติที่ชัดเจน เนื่องจากตัวบทกฎหมายยังขาดความชัดเจนในเชิงปฏิบัติเกี่ยวกับการแบ่งบทบาทและความรับผิดชอบของรัฐสมาชิก ตลอดจนเงื่อนไขและกรอบเวลาการดำเนินการภายใต้มาตรา 42 (7) ดังนั้น บทความนี้จึงขอให้ข้อมูลและบริบทเกี่ยวกับกลไกดังกล่าว ดังนี้

 

นิยามและพันธกรณีทางกฎหมายของมาตรา 42 (7) (Mutual Defence Clause)

มาตรา 42 (7) แห่งสนธิสัญญาว่าด้วยสหภาพยุโรป (TEU) หรือเงื่อนไขการป้องกันร่วมกัน ได้บัญญัติไว้ว่า “หากรัฐสมาชิกใดตกเป็นเหยื่อของการรุกรานทางอาวุธในดินแดนของตน รัฐสมาชิกอื่นมีหน้าที่ตามกฎหมายที่จะต้องให้ความช่วยเหลือและสนับสนุนด้วยทุกวิถีทางที่มีอยู่”

บทบัญญัตินี้สะท้อนถึงหลักความมั่นคงร่วม (Collective security) โดยให้อิสระแก่รัฐสมาชิกในการเลือกรูปแบบการสนับสนุนให้สอดคล้องกับนโยบายความมั่นคงและมาตรการป้องกันประเทศของตน มาตรานี้เคยถูกบังคับใช้เพียงครั้งเดียวโดยฝรั่งเศส หลังเหตุการณ์ก่อการร้ายที่กรุงปารีสเมื่อเดือนพฤศจิกายน 2558 ซึ่งการช่วยเหลือในครั้งนั้นเป็นการดำเนินผ่านความร่วมมือทวิภาคีตามความพร้อมของแต่ละประเทศ โดยไม่มีการประสานงานแบบรวมศูนย์จากองค์กรกลางของสหภาพยุโรป

 

เหตุโจมตีในไซปรัส: แรงผลักดันสู่การหารือมาตรา 42 (7)

ระหว่างสถานการณ์การสู้รบในตะวันออกกลาง เมื่อวันที่ 3 มีนาคม 2569 ได้เกิดเหตุโจมตีด้วยอากาศยานไร้คนขับต่อฐานทัพอากาศ Akrotiri และโครงสร้างพื้นฐานสำคัญในสาธารณรัฐไซปรัส การโจมตีดังกล่าวได้สร้างความกังวลให้กับสหภาพยุโรปเกี่ยวกับเสี่ยงจากสถานการณ์ที่กระจายวงกว้างมายังพื้นที่ยุโรปมากขึ้น โดยเฉพาะไซปรัสซึ่งมีที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ที่ใกล้กับภูมิภาคตะวันออกกลางมากที่สุดของยุโรปและมีข้อจำกัดในด้านการป้องกันประเทศ โดยเฉพาะการที่ไซปรัสไม่ได้เป็นสมาชิกองค์การนาโต (NATO) จึงไม่สามารถอาศัยหลักประกันการป้องกันร่วมกันตามมาตรา 5 ของ NATO ได้โดยตรง จึงยิ่งส่งผลให้ทางเลือกด้านความมั่นคงของไซปรัสมีข้อจำกัดมากขึ้น

สถานการณ์ดังกล่าวจึงกลายเป็นแรงผลักดันที่ทำให้ประเด็นกลไกป้องกันร่วมของสหภาพยุโรปถูกหยิบยกขึ้นเป็นหนึ่งในวาระสำคัญของการหารือในการประชุมและถูกบรรจุไว้ในข้อสรุปของคณะมนตรียุโรปเมื่อเดือนมีนาคมที่ผ่านมา ส่งผลให้รัฐบาลไซปรัสเร่งใช้โอกาสดังกล่าวผลักดันให้สหภาพยุโรปกำหนดกรอบปฏิบัติมาตรฐานที่ชัดเจน และนำมาซึ่งการหารือเกี่ยวกับการบังคับใช้มาตรา 42 (7) ให้เป็นรูปธรรมมากขึ้น

 

ความท้าทายในการดำเนินการตามมาตรา 42 (7)

การนำมาตรา 42 (7) ไปใช้ในทางปฏิบัติยังคงมีข้อจำกัด เพราะแม้ว่ารัฐสมาชิกจะสามารถเรียกใช้มาตราดังกล่าวได้โดยตรง แต่ตามตัวบทกฎหมายยังมิได้กำหนดกระบวนการดำเนินงานที่เป็นมาตรฐานร่วมกันไว้อย่างชัดเจน ไม่ว่าจะเป็นหน่วยงานหลักในการประสานงาน ขั้นตอนการตอบสนอง รูปแบบและขอบเขตของความช่วยเหลือ ตลอดจนระดับการสนับสนุนที่รัฐสมาชิกพึงได้รับ ด้วยเหตุนี้ มาตรา 42 (7) จึงเป็นพันธกรณีทางกฎหมายที่มีผลผูกพัน แต่ยังขาดกลไกเชิงปฏิบัติที่สามารถแปลงพันธกรณีดังกล่าวไปสู่การดำเนินการอย่างเป็นระบบ แตกต่างจากมาตรา 5 ของ NATO ซึ่งมีโครงสร้างการบัญชาการทางทหารแบบบูรณาการ แผนป้องกันที่จัดเตรียมไว้ล่วงหน้าและกลไกทางทหารที่รองรับการปฏิบัติการร่วมอย่างเป็นระบบ

นอกจากนี้ การกำหนดแนวทางปฏิบัติภายใต้มาตรา 42 (7) ยังมีความอ่อนไหวทางการเมือง เนื่องจากใกล้เคียงกับมาตรา 5 ของ NATO ซึ่งสมาชิกสหภาพยุโรปส่วนใหญ่ที่เป็นสมาชิก NATO ใช้มาตรา 5 นี้เป็นหลักประกันความมั่นคงหลัก โดยที่ไซปรัสไม่ได้เป็นสมาชิก NATO จึงต้องการให้สหภาพยุโรปกำหนดกรอบปฏิบัติของมาตรานี้ให้ชัดเจนเพื่อเป็นหลักประกันแก่ตนเอง ดังนั้น การพิจารณาจัดทำกรอบปฏิบัติร่วมกันตามมาตรา 42 (7) ของสหภาพยุโรปจึงต้องเป็นไปอย่างรอบคอบ เพื่อไม่ให้ไปทับซ้อนหรือลดทอนบทบาทของ NATO

 

การประชุมผู้นำสหภาพยุโรปอย่างไม่เป็นทางการเมื่อเดือนเมษายนที่ผ่านมา ถือเป็นก้าวสำคัญในการหารือเพื่อบังคับใช้มาตรา 42 (7) อย่างเป็นรูปธรรม โดยที่ประชุมได้มอบหมายให้คณะกรรมาธิการยุโรปจัดทำร่างกรอบปฏิบัติการตอบสนอง (Operational Blueprint) เพื่อเป็นแนวทางรองรับกรณีที่มีรัฐสมาชิกเรียกใช้มาตราดังกล่าว ซึ่งครอบคลุมความช่วยเหลือหลากมิติ ทั้งมาตรการคว่ำบาตร ความช่วยเหลือทางการเงิน มนุษยธรรม ตลอดจนการทหารและพลเรือน ซึ่งหากการจัดทำกรอบปฏิบัติการนี้สำเร็จ จะถือเป็นครั้งแรกที่สหภาพยุโรปสามารถสร้างกลไกรับมือด้านความมั่นคงภายใต้พันธกรณีร่วมกันได้อย่างเป็นระบบ

 

-

อ้างอิง:

https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/european-council/2026/04/23-24/

https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2026/03/19/european-council-conclusions-on-middle-east/

https://brusselsmorning.com/european-parliament-seeks-for-eu-defence-clause-align-with-nato-article-5/91315/#third-country-partnership-protocols-defined

https://www.grosswald.org/eu-tasks-commission-with-article-42-7-blueprint-at-nicosia-summit/